Địa đạo Vịnh Mốc — ngôi làng dưới lòng đất, 17 đứa trẻ chào đời

Địa đạo Vịnh Mốc nằm ở huyện Vĩnh Linh, Quảng Trị, sát bờ biển và ngay phía bắc vĩ tuyến 17. Đây là di tích chiến tranh khác hẳn Thành cổ Quảng Trị: một bên là nơi người ta chết, một bên là nơi người ta sống.

Vì sao phải chui xuống đất

Vĩnh Linh nằm ngay sát giới tuyến, nên trong chiến tranh đây là vùng bị đánh phá dữ dội bậc nhất. Trên mặt đất không còn chỗ nào an toàn.

Từ 1965 tới 1967, bộ đội và dân Vĩnh Linh đào tay suốt khoảng 20 tháng để tạo ra một hệ thống hầm cho cả làng xuống ở.

Ba tầng, sâu tới 23 mét

Địa đạo có trục chính dài hơn 2.000m, chia làm ba tầng với chức năng riêng:

Tầng	Độ sâu	Dùng làm gì
Tầng 1	khoảng 12m	cơ động chiến đấu và trú ẩn
Tầng 2	khoảng 15m	nơi ở và sinh hoạt của dân
Tầng 3	khoảng 23m	kho lương thực và vũ khí

Đất ở đây là đất đỏ bazan, đủ chặt để đào hầm không cần chống đỡ nhiều mà không sập — một lý do kỹ thuật khiến hệ thống này làm được.

Cửa hầm mở ra hai hướng: một số thông thẳng ra biển để tiếp tế và ra vào bằng thuyền, số còn lại mở lên phía đồi.

Một ngôi làng thật sự

Vịnh Mốc khác mọi địa đạo khác ở chỗ nó không chỉ là hầm trú ẩn, mà là chỗ ở lâu dài.

Dọc hành lang tầng hai là những hốc nhỏ khoét vào vách, mỗi hốc là chỗ ở của một gia đình — rộng chừng đủ hai người nằm. Trong hệ thống còn có giếng nước, nhà hộ sinh, trạm xá, hội trường và cả nhà vệ sinh.

Hai con số làm nên tiếng vang của nơi này:

• Hơn 300 người sống dưới đất suốt nhiều năm mà không một ai thiệt mạng trong địa đạo.
• 17 đứa trẻ được sinh ra ngay trong lòng đất.

Đứng trong cái hốc rộng chừng hai mét vuông và nghĩ tới việc một gia đình sống ở đó nhiều năm — đó là thứ ở lại lâu nhất sau khi rời Vịnh Mốc.

Hầm hẹp, thấp và tối

• Hầm hẹp và thấp. Người cao trên 1m70 phải cúi gần suốt. Người sợ không gian kín nên cân nhắc kỹ.
• Tối và ẩm. Có đèn nhưng yếu. Mang theo đèn pin hoặc dùng đèn điện thoại.
• Trơn. Đất ẩm quanh năm, đi giày bám đế.
• Nóng và bí ở đoạn sâu, dù trong hầm mát hơn ngoài trời.
• Dành khoảng một giờ: 30–40 phút trong hầm, còn lại ở nhà trưng bày phía trên.
• Nên đi cùng thuyết minh. Không có lời kể thì đây chỉ là một đường hầm tối.

Ghép cụm di tích chiến tranh Quảng Trị

Vịnh Mốc nằm trong cụm di tích đi trọn được một ngày:

• Thành cổ Quảng Trị — trận 81 ngày đêm 1972
• Cầu Hiền Lương – sông Bến Hải — giới tuyến vĩ tuyến 17, cách Vịnh Mốc không xa
• Nghĩa trang liệt sĩ Trường Sơn và Đường 9

Đi cả cụm trong một ngày là nặng về cảm xúc. Nếu đi cùng trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi thì nên chia hai buổi, xen thêm biển Cửa Tùng hoặc Cửa Việt cho nhẹ bớt.

Sau đó xuống phía nam là Phong Nha – Kẻ Bàng, cùng tỉnh nhưng là một chuyến đi hoàn toàn khác. Xem lịch trình Quảng Trị – Phong Nha 3 ngày.

Ăn gì quanh đó

Vùng biển Cửa Tùng, Cửa Việt gần đó có hải sản tươi và rẻ. Trong tỉnh thì cháo bột cá lóc, bún hến Mai Xá, bánh lọc Mỹ Chánh, thịt trâu lá trơng.

Mua về thì cà phê Khe Sanh, tiêu Cùa, cao chè vằng Cam Lộ — xem đủ trong trang Quảng Trị.