Địa danh miền Trung
Tháp Bà Ponagar — ngôi đền Chăm vẫn còn người tới lễ
Khác Mỹ Sơn đã thành phế tích, Tháp Bà Ponagar vẫn là nơi thờ tự sống — cả người Chăm lẫn người Việt đều tới đây lễ, suốt hơn một nghìn năm không đứt.
Thuộc Khánh Hòa — sau sáp nhập 2025 gộp từ Khánh Hòa + Ninh Thuận
Cụm tháp Chăm Ponagar nhìn từ sân hành lễ.
Ảnh: Ms Sarah Welch · CC0 · qua Wikimedia Commons (cắt 16:9 và resize)
Tháp Bà Ponagar đứng trên đồi Cù Lao bên bờ bắc sông Cái, cách trung tâm Nha Trang chỉ khoảng 2km. Cụm tháp được người Chăm xây dựng và bồi đắp dần từ thế kỷ 8 tới thế kỷ 13.
Điều khiến nơi này khác Mỹ Sơn
Nếu bạn đã đọc bài Thánh địa Mỹ Sơn, sự khác biệt lớn nhất nằm ở một chữ: sống.
Mỹ Sơn là phế tích. Người Chăm rời đi từ lâu, tháp đổ, cỏ mọc, và thứ còn lại là di chỉ khảo cổ để nghiên cứu.
Tháp Bà thì khác. Suốt hơn một nghìn năm, nơi này chưa từng ngừng có người tới lễ. Người Chăm vẫn về đây cúng Mẹ xứ sở. Người Việt, từ khi vào định cư vùng Khánh Hòa, cũng tới lễ — chỉ gọi bà bằng một cái tên khác.
Bước vào lòng tháp chính, bạn không thấy một hiện vật bảo tàng. Bạn thấy nhang đang cháy, hoa tươi, và người đang khấn.
Po Nagar và Thiên Y A Na — một bà, hai tên
Với người Chăm, Po Ina Nagar là Mẹ xứ sở — nữ thần sinh ra từ mây trời và bọt biển, tạo lập đất đai, dạy dân trồng lúa dệt vải, che chở khỏi bão lụt.
Năm 1653, khi người Việt vào định cư ở vùng này, họ không phá đền cũng không đổi thần. Họ tiếp nhận bà vào tín ngưỡng của mình, gọi là Thiên Y A Na Thánh Mẫu, và thờ chung.
Đây là chi tiết đáng dừng lại. Trong lịch sử, chuyện bên thắng xoá bỏ nơi thờ tự của bên thua là thường. Ở đây thì ngược lại — hai cộng đồng cùng lễ một vị thần, ở cùng một chỗ, suốt gần bốn trăm năm tới nay.
Tháp chính cao 23 mét
Cụm tháp bố trí trên ba tầng nền cao dần: cổng tháp ở dưới, khu Mandapa ở giữa, khu tháp thờ trên cùng.
Tháp chính — còn gọi là tháp Đông Bắc — cao khoảng 23m, là ngôi tháp Chăm cao nhất còn lại ở vùng này. Bên trong đặt tượng nữ thần Po Nagar bằng đá.
Ba tháp nhỏ hơn đứng quanh, thờ các vị khác trong hệ thần. Toàn bộ xây bằng gạch nung, trang trí bằng đá và gốm.
Khu Mandapa là nhà tiền đình nơi khách hành hương nghỉ và sửa soạn lễ trước khi lên tháp. Nay chỉ còn những hàng cột gạch lớn đứng trơ, mái đã mất từ lâu — nhưng đi giữa rừng cột ấy vẫn cảm được quy mô ban đầu.
Gạch không mạch vữa và hoa văn chạm thẳng lên tường
Cũng như ở Mỹ Sơn, gạch ở đây xếp khít tới mức không nhìn thấy mạch vữa, và tới nay kỹ thuật ấy chưa được giải thích trọn vẹn.
Điều đáng nhìn hơn nữa: nhiều hoa văn và phù điêu được chạm thẳng lên tường gạch đã xây xong, chứ không phải khắc sẵn từng viên rồi ghép. Nghĩa là người thợ leo lên bức tường đã dựng và đục vào đó — không có chỗ cho sai sót.
Trên cửa mặt đông tháp chính có phù điêu nữ thần bốn tay. Đứng lùi lại vài bước rồi nhìn lên là thấy rõ nhất.
Trùng tu — phần nên biết trước khi đi
Cụm tháp đã hơn nghìn năm tuổi, nên việc trùng tu diễn ra thường xuyên. Có những đợt một hoặc hai tháp bị quây giàn giáo.
Nếu bạn tới đúng lúc đó thì đừng thất vọng — cả cụm vẫn mở, tháp chính hiếm khi đóng, và giàn giáo cũng là bằng chứng nơi này đang được giữ chứ không bị bỏ mặc.
Lễ hội Tháp Bà — 20 tới 23 tháng 3 âm lịch
Đây là lễ hội lớn nhất vùng Nam Trung Bộ, kéo dài bốn ngày, kín người từ Khánh Hòa, Ninh Thuận, Bình Thuận và cả Tây Nguyên đổ về.
Trong lễ hội có lễ thay y cho tượng Mẫu, lễ cầu quốc thái dân an, múa bóng, hát văn và múa Chăm do chính các đoàn nghệ nhân Chăm biểu diễn.
Lưu ý về ngày: đây là lịch âm, nên ngày dương đổi mỗi năm. Đừng tự quy đổi rồi đặt vé — kiểm lịch của năm bạn đi, hoặc xem lịch lễ hội miền Trung.
Đi vào dịp lễ hội thì được xem thứ không có ngày thường, đổi lại là rất đông và rất nóng. Muốn xem tháp yên tĩnh thì tránh mấy ngày này.
Đường đi và cách ghép trong ngày
- Rất gần trung tâm — chỉ 2km, đi taxi hoặc xe máy chừng 10 phút. Đây là điểm di tích dễ ghép nhất trong một ngày ở Nha Trang.
- Đi sáng sớm hoặc chiều muộn. Sân gạch không có bóng mát, giữa trưa nóng rát chân.
- Có quy định trang phục. Vào khu tháp thờ phải kín vai và đầu gối; khu di tích có cho mượn áo choàng nếu bạn mặc đồ đi biển. Đây là nơi thờ tự đang hoạt động, không phải điểm chụp ảnh thuần tuý.
- Bỏ giày trước khi vào lòng tháp.
- Dành khoảng một giờ, thêm nửa giờ nếu gặp buổi có múa Chăm.
- Ghép trong ngày với vịnh Nha Trang hoặc chợ Đầm, cả hai đều gần.
Ăn gì quanh đó
Ngay dưới chân đồi là khu bún cá, bánh căn, bánh xèo mực — đồ ăn sáng đặc trưng Nha Trang, rẻ và ngon hơn hẳn khu phố Tây.
Nha Trang cũng là xứ nước mắm và mắm ruốc. Xem đặc sản Khánh Hòa để chọn thứ mang về, hoặc mắm nêm — món chấm quen thuộc của cả dải duyên hải miền Trung.
