Địa danh miền Trung
Thánh địa Mỹ Sơn — mười thế kỷ đền tháp Chăm Pa
Xây liên tục gần mười thế kỷ, rồi mất phần lớn trong một trận bom năm 1969. Thứ còn lại vẫn đủ để thấy quy mô.
Thuộc Đà Nẵng — sau sáp nhập 2025 gộp từ Đà Nẵng + Quảng Nam
Thánh địa Mỹ Sơn trong thung lũng.
Ảnh: Mustang Joe · CC0 · qua Wikimedia Commons (cắt 16:9 và resize)
Mỹ Sơn nằm trong một thung lũng kín, cách Hội An khoảng 40km về phía tây. Năm 1999, UNESCO công nhận đây là Di sản Văn hoá Thế giới, cùng đợt với phố cổ Hội An.
Sau sáp nhập ngày 01/07/2025, Quảng Nam gộp vào Đà Nẵng nên Mỹ Sơn nay thuộc thành phố Đà Nẵng.
Gần mười thế kỷ xây liên tục
Đây là điều làm Mỹ Sơn khác các di tích khác ở Việt Nam.
Nơi này được xây dựng liên tục từ thế kỷ 4 tới thế kỷ 13 — gần một nghìn năm, qua nhiều đời vua Chăm Pa. Đây là trung tâm tôn giáo quan trọng nhất của vương quốc, nơi thờ thần Shiva và là chỗ hành lễ của hoàng gia.
Nghĩa là khi đi trong khu di tích, bạn đang đi qua nhiều thời kỳ kiến trúc chồng lên nhau, chứ không phải một công trình dựng một lần. Các nhóm tháp được ký hiệu bằng chữ cái A, B, C, D… theo cách phân loại của người Pháp đầu thế kỷ 20.
Gạch xây không thấy mạch vữa
Thứ khiến các nhà nghiên cứu đau đầu suốt hơn một thế kỷ là kỹ thuật xây gạch.
Các viên gạch xếp khít nhau tới mức gần như không nhìn thấy mạch vữa. Chúng không rời ra dù trải qua hàng nghìn năm mưa nắng. Nhiều giả thuyết đã được nêu — dùng nhựa cây làm chất kết dính, mài khít rồi nung lại cả khối, dùng loại vữa từ dầu thực vật — nhưng chưa giả thuyết nào được chấp nhận trọn vẹn.
Một chi tiết nữa: phần lớn hoa văn được chạm trực tiếp lên gạch đã xây xong, chứ không phải chạm từng viên rồi ghép. Điều đó đòi hỏi tay nghề rất cao và không cho phép sai.
Các đợt trùng tu hiện đại dùng gạch mới vẫn chưa đạt được độ bền như gạch gốc.
Vết bom năm 1969
Cần biết trước điều này để không hụt hẫng: Mỹ Sơn không còn nguyên vẹn.
Năm 1969, một trận bom B-52 đánh trúng khu di tích, phá huỷ và làm biến dạng nghiêm trọng. Trong số công trình bị đánh sập có tháp A1 cao 24m — được xem là kiệt tác của kiến trúc Chăm Pa, và là ngọn tháp lớn nhất khu.
Từ hơn bảy mươi công trình ban đầu, ngày nay chỉ còn khoảng 30 đền tháp, và không công trình nào còn nguyên vẹn.
Biết vậy rồi thì cách nhìn khác đi. Thứ đáng nhìn ở Mỹ Sơn không phải một ngôi tháp hoàn hảo, mà là quy mô của cái đã mất — nền móng còn lại, những mảng tường đứng lẻ, và các hố bom vẫn nhận ra được trên mặt đất.
Đi thế nào cho đáng
Đi sớm. Khu di tích mở từ khoảng 6 giờ. Đi chuyến sớm nhất thì vừa mát, vừa vắng, vừa có sương trong thung lũng.
Đi kỹ mất 2–3 tiếng. Các nhóm tháp nằm rải trên một khu rộng, đi bộ giữa các nhóm.
Nên có hướng dẫn viên. Đây là chỗ tôi nhấn mạnh: Mỹ Sơn gần như không thể tự hiểu nếu không có người kể. Phế tích trông giống nhau, và ý nghĩa nằm ở lớp lịch sử chứ không ở hình dáng. Có thuyết minh tại chỗ.
Có suất múa Chăm trong ngày tại nhà biểu diễn gần cổng.
Chuẩn bị
Thung lũng nóng và ẩm, ít bóng mát ở khu tháp. Mang mũ, nước và kem chống nắng.
Đường trong khu là đất và đá, có đoạn gồ ghề. Đi giày bám, không đi dép lê hay giày cao.
Mùa mưa tháng 9 tới tháng 12 đường trơn và có thể lầy. Mùa khô tháng 2 tới tháng 8 đi thoải mái hơn.
Đây là nơi thờ tự cũ, nên không trèo lên tháp và không chạm vào phù điêu.
Ghép với gì
Mỹ Sơn cách Hội An 40km, cách Đà Nẵng khoảng 70km. Cách đi phổ biến nhất là đi Mỹ Sơn buổi sáng, chiều về Hội An — hai di sản thế giới trong một ngày.
Xem thêm 4 di sản thế giới miền Trung và lịch trình Đà Nẵng 3 ngày 2 đêm.
