Lăng Khải Định — lăng nhỏ nhất mà tốn kém nhất

Lăng Khải Định, tên chữ là Ứng Lăng, nằm trên triền núi Châu Chữ thuộc xã Thuỷ Bằng, cách trung tâm Huế khoảng 10km. Đây là lăng của vị vua áp chót triều Nguyễn và là lăng được xây sau cùng trong hệ thống lăng tẩm Huế.

Trong bảy lăng vua Nguyễn mở cửa cho khách, đây là cái gây chia rẽ ý kiến nhất. Có người thấy nó là kiệt tác. Có người thấy nó loè loẹt và lạc lõng. Đi rồi thì hầu như ai cũng có ý kiến riêng — đó cũng là cái hay của nó.

Nhỏ nhất nhưng tốn nhất

Đứng cạnh lăng Tự Đức hay lăng Minh Mạng — những nơi rộng hàng chục hecta với hồ, đồi và rừng thông — lăng Khải Định nhỏ hơn hẳn. Nó không có hồ, không có vườn thượng uyển, chỉ là một khối công trình dựng dọc sườn núi.

Nhưng về tiền của và công sức thì ngược lại hoàn toàn.

Lăng khởi công ngày 4/9/1920 và mất 11 năm mới xong, tức tới 1931. Vua Khải Định mất năm 1925, nghĩa là ông chỉ thấy được chưa tới một nửa công trình của mình.

Để có tiền xây, nhà vua đã xin tăng thuế điền 30% trên cả nước. Đây là chi tiết không nên bỏ qua khi đứng trong lăng: phần lớn sự lộng lẫy bạn đang nhìn được trả bằng thuế ruộng của nông dân, giữa lúc đất nước đang thuộc Pháp và dân còn nghèo.

Chuyện này khiến Khải Định bị chỉ trích nặng ngay từ lúc còn sống, và tới nay vẫn là điều người ta nhắc đầu tiên khi nói về ông.

Bê tông giữa những lăng đá

Nhìn ảnh, nhiều người tưởng lăng làm bằng đá đen. Không phải.

Ứng Lăng xây hoàn toàn bằng bê tông cốt thép — vật liệu mới của thời đó, do người Pháp đưa vào. Màu đen xám bạn thấy là bê tông bị mưa nắng xứ Huế làm sạm và mọc rêu suốt trăm năm.

Chính vì thế lăng trông nặng nề và u ám từ bên ngoài, tương phản rất mạnh với bên trong. Đó là một sự tương phản có chủ ý hay không thì không ai dám chắc, nhưng hiệu quả thì rõ ràng.

127 bậc và hàng tượng quan quân

Lăng bố trí theo chiều dọc trên 7 tầng sân, nối với nhau bằng tổng cộng 127 bậc cấp. Lan can hai bên đắp hình rồng lớn — bộ rồng được cho là lớn nhất trong các lăng tẩm Việt Nam.

Tới tầng sân Bái Đình là hai hàng tượng đá: quan văn, quan võ, lính hầu, voi và ngựa đứng chầu. Khác với tượng ở các lăng trước, tượng ở đây tạc theo tỉ lệ người thật và khuôn mặt từng bức khác nhau rõ rệt — đứng gần nhìn từng gương mặt rất đáng.

Leo hết 127 bậc dưới nắng Huế không nhẹ. Người lớn tuổi nên đi buổi sáng sớm và chia làm vài chặng nghỉ.

Cung Thiên Định — phần khiến người ta sững lại

Bước từ ngoài nắng vào cung Thiên Định, khối nhà trên cùng, gần như ai cũng khựng lại một nhịp. Bên ngoài xám xịt bao nhiêu thì bên trong rực rỡ bấy nhiêu.

Cung gồm 5 phòng: Tả trực phòng và Hữu trực phòng hai bên, ba phòng giữa xếp liền nhau, trong đó điện Khải Thành là nơi đặt án thờ.

Toàn bộ tường và trần khảm kín bằng mảnh sành, sứ và thuỷ tinh ghép thành hoa lá, chim thú, đồ vật. Nhìn xa là hoa văn; nhìn gần mới nhận ra từng mảnh bát đĩa vỡ được đặt tay từng cái một.

Ở gian giữa có pho tượng đồng vua Khải Định ngồi trên ngai, đúc tại Pháp năm 1920 bởi hai người Pháp là P. Ducing và F. Barbedienne.

Bên trên tượng là Bửu tán — tấm tán che hình chữ nhật, chạm nổi cầu kỳ, trông mềm như lụa rủ. Thực tế nó đúc bằng bê tông và nặng khoảng một tấn. Ai lần đầu biết điều đó đều phải ngẩng lên nhìn lại.

Thi hài vua nằm ngay dưới pho tượng, đưa vào bằng một đường hầm dài gần 30m bắt đầu từ phía sau Bi Đình.

Cửu long ẩn vân và giai thoại vẽ bằng chân

Ngẩng đầu lên trần ba gian giữa là bức Cửu long ẩn vân — chín con rồng ẩn trong mây — do nghệ nhân cung đình Phan Văn Tánh vẽ. Đây được xem là bức tranh rồng trên trần lớn nhất Việt Nam.

Quanh bức tranh có một giai thoại rất hay được kể: rằng Phan Văn Tánh nằm ngửa vẽ bằng chân, và khi vua tới xem, ông không ngừng tay xuống hành lễ, chỉ đáp vọng rằng dừng lại thì không kịp hạn.

Nên nói rõ: đây là giai thoại truyền miệng, chưa có tài liệu nào xác nhận. Hướng dẫn viên hay kể vì nó hấp dẫn, nhưng bạn cứ nghe như một câu chuyện dân gian thì đúng hơn.

Còn một điều thì có thật và tới nay chưa ai giải thích trọn vẹn: bức tranh đã hơn một trăm năm chưa từng tu sửa, mà màu vẫn không loang và nhện không giăng tơ lên. Người ta đoán do chất liệu Phan Văn Tánh pha, nhưng đoán vẫn chỉ là đoán.

Nếu chỉ đi được một lăng

Ba lăng khách hay chọn ở Huế, mỗi cái một kiểu hoàn toàn khác nhau:

Lăng	Hợp với ai
Khải Định	Thích kiến trúc, chi tiết trang trí, chụp ảnh nội thất. Đi nhanh, ít phải lội bộ xa.
Tự Đức	Thích cảnh quan, hồ nước, rừng thông. Rộng, đi thong thả, hợp buổi chiều.
Minh Mạng	Thích sự cân đối cổ điển và không gian yên tĩnh. Xa trung tâm nhất.

Nếu chỉ có một buổi và muốn thấy thứ khác hẳn mọi công trình khác ở Huế, chọn Khải Định.

Vé, giờ và cách ghép chuyến

• Vé: mỗi lăng 150.000đ, trẻ em 30.000đ. Có vé gộp 3 điểm 420.000đ, gộp 4 điểm 530.000đ — rẻ hơn hẳn nếu bạn định đi từ ba điểm trở lên, gồm cả Đại Nội Huế (vé lẻ 200.000đ).
• Không cần đặt trước, mua thẳng tại quầy.
• Đi buổi sáng. Trong cung Thiên Định ánh sáng tự nhiên đẹp nhất vào giữa buổi sáng, và bậc cấp cũng chưa nóng.
• Ghép gọn nhất là Đại Nội → lăng Khải Định → chùa Thiên Mụ trong một ngày. Xem lịch trình Huế 2 ngày 1 đêm.

Ăn gì sau khi xuống núi

Đường về trung tâm đi ngang khu Thuỷ Xuân với các quán chè và bánh Huế bình dân — chỗ nghỉ chân hợp lý sau 127 bậc.

Vào phố thì có bún bò Huế, cơm hến, bánh bèo nậm lọc. Danh sách quán trong bài ăn bún bò Huế ở đâu.

Mua về làm quà thì tôm chua là món gắn với Huế nhất, còn xem thêm đặc sản Huế để chọn thêm.