Địa danh miền Trung
Thành nhà Hồ — toà thành đá xây trong ba tháng
Toà thành đá duy nhất còn lại ở Đông Nam Á. Khối đá lớn nhất nặng 26,7 tấn, xếp khít nhau không một chút vữa — và tất cả dựng xong trong ba tháng.
Thuộc Thanh Hóa
Cổng Nam Thành nhà Hồ với ba vòm đá cuốn.
Ảnh: Loi Nguyen Duc · CC BY 2.0 · qua Wikimedia Commons (cắt 16:9 và resize)
Thành nhà Hồ nằm ở huyện Vĩnh Lộc, tỉnh Thanh Hóa, cách thành phố Thanh Hóa khoảng 45km. Ngày 27/6/2011, tại kỳ họp lần thứ 35 ở Paris, UNESCO công nhận nơi này là Di sản Văn hoá Thế giới.
Đây là di sản thế giới ở cực bắc miền Trung, và cũng là di sản ít khách nhất trong năm di sản của vùng — phần vì nó nằm xa quốc lộ, phần vì thứ còn lại ở đây đòi người xem phải chịu khó hình dung.
Ba tháng cho một toà thành đá
Con số này là thứ khiến người ta khựng lại.
Năm 1397, Hồ Quý Ly — lúc đó còn là quyền thần nhà Trần — cho dời đô từ Thăng Long về đây và giao Thượng thư bộ Lại Đỗ Tỉnh trực tiếp chỉ huy xây thành. Công trình hoàn thành chỉ trong ba tháng, từ tháng Giêng tới tháng Ba năm ấy.
Toà thành hình gần vuông: chiều đông – tây 883,5m, chiều nam – bắc 870,5m. Bốn mặt có bốn cổng, đều là vòm cuốn xây bằng đá.
Ba tháng để cắt, chở, nâng và xếp hàng nghìn khối đá cỡ vài chục tấn — bằng sức người, sức trâu và đòn bẩy. Đứng trước bức tường ấy, câu hỏi tự nhiên nhất không phải đẹp không mà là làm cách nào.
Đá nặng 26,7 tấn, xếp khít không một chút vữa
Đây là điều làm nên giá trị di sản của nơi này.
Các khối đá xanh được đẽo thành hình hộp, kích thước trung bình khoảng 2,2 × 1,5 × 1,2m, nặng 10–16 tấn. Khối lớn nhất đã đo được nặng khoảng 26,7 tấn.
Chúng được xếp chồng lên nhau hoàn toàn không dùng vữa hay chất kết dính nào, ghép so le theo hình chữ Công để khoá lẫn vào nhau. Sáu trăm năm mưa nắng, phần lớn tường vẫn đứng.
Nếu bạn đã đọc bài Thánh địa Mỹ Sơn, sẽ thấy một điểm chung thú vị: người Việt và người Chăm cùng để lại những công trình mà kỹ thuật kết dính tới nay vẫn chưa giải thích trọn vẹn — Mỹ Sơn là gạch không mạch vữa, Thành nhà Hồ là đá khối không vữa.
Một triều đại chỉ tồn tại bảy năm
Phần lịch sử ở đây ngắn và buồn.
Năm 1400, Hồ Quý Ly phế nhà Trần, lập ra nhà Hồ, lấy nơi này làm kinh đô, gọi là Tây Đô (Thăng Long thành Đông Đô). Ông tiến hành hàng loạt cải cách táo bạo: phát hành tiền giấy đầu tiên trong lịch sử Việt Nam, hạn điền, hạn nô, cải cách thi cử.
Nhưng cải cách quá nhanh khiến ông mất lòng cả tầng lớp quý tộc lẫn dân. Khi quân Minh sang xâm lược, nhà Hồ không tập hợp được lòng dân để chống lại.
Năm 1407, nhà Hồ sụp đổ. Hồ Quý Ly bị quân Minh bắt. Triều đại tồn tại bảy năm, và toà thành đá dựng trong ba tháng chưa kịp trở thành kinh đô lâu dài của ai.
Chính Hồ Quý Ly để lại câu nói được nhắc mãi về sau, đại ý rằng ông không sợ đánh, chỉ sợ lòng dân không theo.
Thứ còn lại và thứ đã mất
Nên nói thẳng để bạn đi tới nơi không hụt hẫng: cung điện bên trong không còn gì.
Thứ còn lại là:
- Tường thành đá và bốn cổng — phần chính, và là phần đáng đi
- La Thành — vòng thành đất bên ngoài
- Đàn tế Nam Giao ở phía nam, nơi vua tế trời
- Các di vật gạch, gốm, đá chạm khai quật được, trưng bày trong nhà trưng bày
Bên trong vòng thành hôm nay phần lớn là ruộng lúa và nhà dân. Nhiều khách tới nơi thấy vậy thì tưởng mình đi nhầm.
Không nhầm. Đó chính là điều khiến nơi này khác các di sản khác của vùng: ở Hội An hay Đại Nội Huế, bạn đi giữa những công trình còn nguyên. Ở đây, bạn đi giữa một khung xương và phải tự dựng lại phần thịt trong đầu.
Đàn tế Nam Giao
Cách cổng Nam khoảng 2,5km về phía nam là đàn tế Nam Giao, xây năm 1402, nơi vua nhà Hồ tế trời.
Khu này mới được khai quật những năm gần đây và ít khách tới. Có nền đàn nhiều tầng và giếng Vua xây đá — một trong những kiến trúc tế lễ cổ nhất còn dấu vết ở Việt Nam.
Nếu đã đi xa đến Vĩnh Lộc, đừng bỏ qua chỗ này chỉ vì nó nằm ngoài vòng thành.
Đường đi từ Thanh Hóa
- Đường đi: từ thành phố Thanh Hóa đi khoảng 45km theo quốc lộ 45 về Vĩnh Lộc, mất chừng một giờ ô tô. Không có tuyến xe khách trực tiếp thuận tiện, phần lớn khách tự lái hoặc thuê xe.
- Dành nửa ngày. Xem tường thành, bốn cổng, nhà trưng bày và đàn Nam Giao là vừa đủ.
- Đi mùa mát. Vùng này nắng gắt mùa hè và khu di tích gần như không có bóng cây. Tháng 10 tới tháng 4 dễ chịu hơn nhiều. Xem thêm thời tiết Thanh Hóa theo tháng.
- Nên đi cùng người thuyết minh hoặc đọc trước. Đây là loại di tích mà biết trước thì thấy nhiều, không biết thì chỉ thấy tường đá.
- Ghép được với Pù Luông trong cùng chuyến — cả hai đều ở phía tây Thanh Hóa.
Ăn gì và mua gì ở Thanh Hóa
Về thành phố thì có nem chua — món Thanh Hóa nổi nhất, đi khắp cả nước — cùng chả tôm, bánh cuốn và bánh răng bừa.
Xem thêm đặc sản Thanh Hóa để chọn thứ mang về. Nếu tiện đường ghé miền Trung xa hơn, dưa món và củ kiệu là hai món để được lâu và hợp mâm Tết.
